• مقدمه :

یکی از اقدامات اولیه و ضروری در مرحله طراحی سیستم ایمنی، مرحله برنامه ریزی یا تعیین نیازمندی های ایمنی سیستم، تجزیه و تحلیل مقدماتی خطر می باشد.از این تکنیک در آزمایش و تست های ضروری ایمنی در سیستم های عملیاتی استفاده بعمل می آید. PHA از جمله روشهای تجزیه و تحلیل ایمنی است که در شرایطی که اطلاعات مورد نیاز و کافی از طرح های سیستم به جز اطلاعات حاصل از تکنیک PHL فراهم نباشد، مورد استفاده قرار می گیرد.

 

  • هدف :

هدف از اجرای این تکنیک، تعیین و تشخیص خطرات و فاکتورهای منحصر به فرد ایجاد کننده این خطرات، نوع و میزان تأثیرات آنها، سطوح ریسک مرتبط با این خطرات و همچنین روش ها و طرح های حذف، کنترل یا کاهش آنها می باشد. در واقع این آنالیز نواحی بحرانی ایمنی در سیستم را شناسایی، ارزیابی خطرات را آغاز و نیازها و معیار طراحی ایمنی را شناسایی می کند.

روش PHA یک روش نیمه کمی است که موارد زیر را انجام می دهد :

  • شناسایی تمام پتانسیل های خطر و رویدادهای مخاطره آمیز که می توانند منجر به حادثه شوند.
  • رتبه بندی رویدادهای مخاطره آمیز شناسایی شده مطابق با شدت آنها
  • شناسایی نیازمندی های کنترل خطر و پیگیری اجرای آنها

 

  • دامنه کاربرد :

استفاده از تکنیک های تجزیه و تحلیل مقدماتی خطر، در اولین مراحل طراحی سیستم که سیستم وارد مرحله عملیاتی می شود، باید مد نظر قرار گیرد.این تکنیک از لحاظ زمانی در مرحله طراحی مقدماتی تجزیه و تحلیل خطر مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین در شرایطی که نیاز به استفاده از تجهیزات جدید، روش های کاری جدید یا به روز رسانی تجهیزات وجود دارد، استفاده از این روش هم ضرورت می یابد.

 

  • تعاریف :

4-1- PHA(Primary Hazard Analysis) : تجزیه و تحلیل مقدماتی خطر

4-2- PHL(Primary Hazard List) : فهرست مقدماتی خطر

  • فرآیند تهیه PHL در بخش پیوست شرح داده شده است.

4-3- TLM(Top Level Mishaps) : اتفاقات ناگوار سطح بالا

4-4- HTS(Hazard Tracking System) : سیستم ردیابی خطر

4-5- IMRI(Initial Mishap Risk Index) : شاخص ریسک اتفاقات ناگوار اولیه

4-5- FMRI(Final Mishap Risk Index) : شاخص ریسک اتفاقات ناگوار نهایی

4-6- سیستم : موجودیت کلی تحت مطالعه

4-7- سیستم فرعی ( زیر سیستم ) :  بخشی از یک موجودیت کلی

 

  • مراجع :
  • گلمحمدی،عزیز، مدیریت ایمنی، تابستان 1390
  • رضا زاده،حجت الله،مهندسی ایمنی سیستم و ارزیابی ریسک،بهار 1391
  • - Rausand,Marvin,Primilinary Hazard Anagysis,Department of production and quality engineering Norwegian university of science and technology

 

 

  • مسئولیت ها :

مسئولیت اجراء و مستند سازی تکنیک PHA  بر عهده تیم ارزیابی ریسک پالایشگاه شهید تندگویان تهران می باشد.

تبصره : تهیه لیست مقدماتی خطر (PHL)  از جمله وظایف نمایندگان HSE و سرپرستان آموزش دیده واحدهای مختلف می باشد.

 

 

  • شرح و روش اجرایی :

این تکنیک با توجه به ماهیت خود می تواند برای ارزیابی ایمنی یک واحد، یک سیستم، مجموعه ای از چند سیستم مسستقل و سیستم های فرعی مورد استفاده قرار گیرد.

 

7-1- اطلاعات ورودی مورد نیاز :

  • اطلاعات مربوط به طرح ها و طراحی های اولیه و مبانی طراحی سیستم
  • فهرست های مقدماتی تعیین شده در مورد خطر
  • اطلاعات مورد نیاز در مورد اجزاء سیستم تحت بررسی از جمله دیاگرام های جریان عملیات، فهرست تجهیزات مورد نیاز سیستم، چک لیست حوادث احتمالی سیستم
  • دانش مهندسی ایمنی در ارتباط با شناسایی و ارزیابی خطرات
  • سوابق اطلاعاتی مربوط به برنامه ایمنی سیستم از جمله : سوابق آزمایشات سیستم، نحوه خرید و انبارش کالا، تعمیر و نگهداری، تجهیزات خطرناک، حوادث قبلی و تجزیه و تحلیل آنها، مستندات حوادث، پرونده ایمنی افراد، ارزیابی ها و ممیزی های ایمنی و موارد مشابه

 

7-2- فرآیند کاری PHA :

  • جمع آوری و ارزیابی فهرست های مقدماتی خطر مربوط به سطوح بالای رویدادها برای هر نوع خطر
  • تشخیص و تعیین خطرات جدید
  • ارزیابی تمام خطرات سیستم در قالب طرح های تفصیلی
  • مستندسازی نتایج

7-3- خروجی یا نتایج حاصل از اجرای فرآیند :

  • ارائه فهرست (فهرست ها) قابل اعتماد از خطرات سیستم
  • ارائه فهرست رویدادها یا حوادث احتمالی
  • ارائه فهرستی از عوامل مسبب خطرات
  • ارائه فاکتورهای کلیدی یا بحرانی ایمنی سیستم
  • تعیین روش های حذف، کاهش یا کنترل خطرات
  • تعیین نیازمندی های ایمنی سیستم

 

  • کارکرد سلسله مراتبی PHA :

ردیف

مراحل

شرح

1

تعریف سیستم

شناخت سیستم و مرزهای آن، شناخت مأموریت سیستم،شناخت طراحی و طرح های سیستم، تعریف مفاهیم عملیاتی و شناخت اجزاء اصلی سیستم

2

طراحی PHA

تعیین اهداف PHA، تعریف اصطلاحات، طراحی فرم ها و برگه های کاری، تهیه جداول و برنامه های کاری، تعیین عناصر سیستم و وظایف یا مشاغلی که باید مورد بررسی قرار گیرند

3

گزینش تیم مورد نیاز

تعیین تخصص ها و افراد مورد نیاز، تدوین شرح مسئولیت ها در PHA، برگزاری جلسات توجیهی، تعیین محل های انجام مأموریت

4

جمع آوری اطلاعات

به دست آوری اطلاعات مورد نیاز اجرای کار در بخش های طراحی، عملیات و فرآیندهای کاری (تهیه فهرست تجهیزات، دیاگرام های عملیاتی و موارد مشابه)، جمع آوری خطر، اطلاعات مربوط به تجارب قبلی و سایر اطلاعاتی که مربوط به خطرات سیستم است، جمع آوری اطلاعات و مدارک رسمی به کار گرفته شده در تدوین طرح و دستورالعمل ها

5

هدایت و اجرای فرآیند PHA

-        ایجاد فهرست اجزاء سخت افزاری سیستم

-         ارزیابی فهرست فوق در مقایسه با چک لیست های خطر

(چک لیست های خطر در بخش پیوست شرح داده شده اند)

-        ارزیابی کارکردهای عملیاتی سیستم در مقایسه با چک لیست های خطر

-         ارزیابی تمام منابع انرژی سیستم در مقایسه با چک لیست های خطر منابع انرژی

-         ارزیابی کارکردهای نرم افزاری سیستم در مقایسه با چک لیست های خطر

-         ارزیابی حالات شکست اجزاء سیستم در صورت امکان

-          توسعه و تکمیل فهرست های تهیه شده TLM و فهرست عوامل کلیدی ایمنی و بحرانی سیستم و بکارگیری در فرآیند PHA

-         توجه به برخی جنبه های کلیدی کارکرد سیستم در ارتباط با خطرات از جمله روابط وظیفه ای بین اجزاء سیستم، وابستگی بین سیستم های فرعی و عناصر آنها با هم از نظر روابط تقدم و تأخر زمانی یا همزمانی و موارد مشابه

6

ارزیابی ریسک

تعیین سطوح ریسک برای هر کدام ااز خطرات شناسایی شده و ارائه راه حل اولیه حذف، کاهش یا کنترل آنها

7

توصیه های اصلاحی

ارائه توصیه های لازم برای حذف، کاهش یا کنترل ریسک های شناسایی شده، تماس و همکاری با واحد طراحی سیستم و پیگیری مؤثر برای قرارگیری این معیارها در درون طرح های سیستم در قالب نیازمندی های ایمنی سیستم

8

پایش معیارهای اصلاحی

بررسی نتایج آزمایش سیستم برای کسب اطمینان از کفایت معیارهای اصلاحی در کاهش خطرات و ریسک های سیستم و همچنین تأمین نیازمندی های ایمنی سیستم به عنوان خروجی طراحی های انجام شده

9

به روز رسانی فرآیند

ایجاد یک سیستم ردیابی خطر(HTS) برای یافتن خطرات جدید و قرار دادن آنها در فرآیند آنالیز

10

مستندسازی نتایج

تهیه مستندات و گزارشات از تمام مراحل اجرای تکنیک PHA و تهیه گزارشات کاربردی از خطرات و توصیه ها

 

 

 

 

  • تهیه فهرست PHA :

برای درج مراحل کار تکنیک PHA از فرم ذیل استفاده می شود :

 

تجزیه و تحلیل مقدماتی خطر(PHA)

سیستم :                                                                                              تاریخ :                                                                  

                                                                                                    تحلیلگر :

سیستم فرعی (زیر سیستم) :                                                                  صفحه :

ردیف

شرح خطر

عوامل بوجود آورنده بالقوه

اثرات بالقوه

IMRI

توصیه کنترل خطر

FMRI

منابع کنترل خطر

تصدیق کنترل

وضع کنترل

                   
                   
                   
 

 

  • شرح موضوعات جدول :

 

  • سیستم : موجودیت کلی تحت مطالعه
  • سیستم فرعی (زیرسیستم) : بخشی از یک موجودیت کلی
  • تحلیلگر : فرد یا افراد دست اندرکار فرآیند PHA
  • تاریخ : زمان انجام تجزیه و تحلیل
  • ردیف : شماره خطری که تحت بررسی است
  • عوامل بوجود آورنده بالقوه : موقعیت ها، شرایط یا خطاهایی که موجب بروز خطر یا حوادث می شوند
  • اثرات بالقوه : پیامدهای خطرات یا حوادث
  • IMRI : معیارهای مقدماتی کیفی تعیین شده برای ریسک خطرات که در جداول مربوط به تحلیل ریسک قرار دارند
  • توصیه کنترل خطر : ضروری ترین اقدام مورد نیاز برای پیشگیری، حذف کاهش یا کنترل خطرات شناسایی شده بر اساس روش سلسله مراتبی مربوطه
  • FMRI : معیارهای نهایی کیفی برای اندازه گیری میزان تأثیرات نهایی ریسک های مربوط به خطرات شناسایی شده
  • منابع کنترل خطر : استانداردهای مربوط به کنترل خطر را بیان می کنند
  • تصدیق کنترل : ضمانت انجام اقدامات کنترلی می باشد. تصدیق کنترل بیان می دارد که آیا کنترل های مورد نظر اجرا می شوند یا خیر؟ و چه برنامه ای برای اجرای آنها در نظظر گرفته شده است؟
  • وضع کنترل : بیان می دارد که در چه مرحله ای از تصدیق کنترل ها قرار داریم

 

  • جداول مورد نیاز :

الف) جدول IMRI : این جدول دو شاخص شدت پیامد حادثه و احتمال وقوع آن را بیان می کند.

احتمال وقوع

شدت پیامد

مداوم (A)

فاجعه بار(i)

محتمل(B)

بحرانی(ii)

اتفاقی(C)

حاشیه ای/مرزی(iii)

بعید(D)

قابل اغماض/جزئی(iv)

غیر محتمل(E)

 

 

ب) جدول FMRI : در این جدول دو شاخص شدت پیامد و احتمال وقوع بعد از اجرای توصیه کنترل خطر بیان می شود.

 

 

  • پیوست :

تهیه فهرست مقدماتی خطر (PHL) :

این فهرست ها در آغاز و در افتتاح پروژه تجزیه و تحلیل خطر، تهیه و تولید و به نحوی طراحی می شوند تا تمام نیازمندی های اطلاعاتی تحلیلگر را در مورد خطر یابی و آنچه از دیدگاه ایمنی سیستم دارای نقص است و تتکن است حادثه ایجاد کند، را برآوردخ نماید. مواد خطر ناک، طرح های غیر ایمن، ماشین آلات و تجهیزات معیوب و خطرآفرین، شرایط محیطی خطرناک، رفتارها و موقعیت خای خطرناک و موارد مشابه دیگر باید به دقت و ذکر مکان آنها در این فهرسته ا آورده شوند.

این فهرست ها برای تشخیص اولیه خطرات در سیستم تحت مطالعه در مرحله مفهومی از توسعه سیستم و همچنین مرحله طراحی مقدماتی آن به کار برده می شوند. این تکنیک علاوه بر اهیه فهرستی از خطرات سیستم به دسته بندی حوادث احتمالی ناشی از این خطرات و همچنین تدوین معیارهای ایمنی مرتبط نیز می پردازند.

اجرای این تکنیک معمولأ با استفاده از یک تیم کاری مرکب از مهندسین شاخه های مختلف متناسب با نوع آنالیز و ماهیت محیط تحت بررسی و همچنین استفاده از تحلیلگران سیستم انجام می شود و بنابراین امکان تحت پوشش قرار گرفتن موضوعات مختلف سیستم فراهم می آید. کارکرد PHL را می توان به صورت سیستمی به شکل زیر خلاصه نمود.

الف) ورودی :

  • اطلاعات طراحی سیستم
  • اطلاعات مربوط به معیارهای خطر
  • آموخته های حاصل از تجربه قبلی

ب) فرآیند PHL :

     -   تشخیص خطرات سیستم از طریق مقایسه معیارهای طراحی و دانش مربوط به خطرات

     -   تشخیص خطرات سیستم از طریق مقایسه معیارخای طراحی و آموخته های ناشی از تجارب قبلی

     -   مستندسازی نتایج از اعمال فرآیند PHL

پ) خروجی :

    -   خطرات سیستم

    -   حوادث (رویدادها)

    -   فاکتورهای کلیدی ایمنی سیستم

    -   تعیین علل بوجود آورنده حوادث

 

  • حوزه کاری PHL :

این تکنیک به صورت جامع سیستم و اجزاء آن را مورد مطالعه قرار می دهد بناراین تمام سیستم ها، زیر سیستم ها، روش های کاری و عملیاتی، مشاغل و وظایف، مقررات کاری، ساختار سازمانی، نحوه گزینش و انتصاب نیروی انسانی و هر مورد دیگری که بر نتیجه کار مؤثر خواهد بود تحت این مطالعات قرار می گیرند.

 

  • روش اجرای فرآیند PHL :

اجرای این تکنیک از یک روش سلسله مراتبی به شرح ذیل پیروی می کند.

سلسله مراتب اجرای فرآیند PHL

ردیف

مراحل

شرح

1

تعریف سیستم

شناخت سیستم و مرزهای آن، شناخت مأموریت سیستم، شناخت طراحی و طرح های سیستم، تعریف مفاهیم عملیاتی و شناخت اجزاء اصلی سیستم

2

طراحی PHL

تعیین اهراف PHL، تعریف اصطلاحات، طراحی فرم ها و برگه های کاری، تهیه جداول و برنام ه های کاری، تعیین عناصر سیستم و وظایف و مشاغلی که باید مورد بررسی قرار گیرند

3

گزینش تبم کاری

تعیین تخصص ها و افراد مورد نیاز، تدوین شرح مسئولیت ها در PHL، برگزاری جلسات توجیهی، تعیین محل های انجام مأموریت

4

جمع آوری اطلاعات

به دست آوری اطلاعات مورد نیاز اجرای کار در بخش های طراحی، عملیات و فرآیندهای کاری (تهیه فهرست تجهیزات، دیاگرام های عملیاتی و موارد مشابه)، جمع آوری چک لیست های خطر، اطلاعات مربوط به تجارب قبلی و سایر اطلاعاتی که مربوط به خطرات سیستم است، جمع آوری اطلاعات و مدارک رسمی به کار گرفته شده در تدوین طرح و دستورالعمل ها

5

هدایت اجرای PHL

-         ایجاد فهرست اجزاء سخت افزاری سیستم

-         ارزیابی فهرست فوق در مقایسه با چک لیست های خطر

-          ارزیابی کارکردهای عملیاتی سیستم در مقایسه با چک لیست های خطر

-          ارزیابی تمام منابع انرژی سیستم در مقایسه با چک لیست های خطر منابع انرژی

-          ارزیابی کارکردهای نرم افزاری سیستم در مقایسه با چک لیست های خطر

-          ارزیابی حالات شکست اجزاء سیستم در صورت امکان

6

تهیه فهرست خطر

توسعه فهرست های تهیه شده برای شناسایی خطرات و پتانسیل حوادث در سیستم و جمع آوری اطلاعات آنها، تهیه و تعیین فاکتورهای کلیدی وظیفه ای سیستم، تعیین TLM در صورت دسترسی به اطلاعات

7

ارائه توصیه های اصلاحی

ارائه توصیه ها، ترسیم خطوط راهنما و طرح های ممکن برای حذف، کاهش یا کنترل خطرات و پتانسیل حوادث

8

مستندسازی PHL

تهیه مستندات و گزارشات از تمام مراحل اجرای تکنیک PHL و تهیه گزارشات کاربردی از خطرات و توصیه ها

 

 

-        چک لیست های خطر :

چک لیست های خطر جزء مهمترین ابزار اجرای این فرآیند بوده و در صورتی که جامع و منطبق با شرایط کاری سیستم طراحی شده باشند، در افزایش کارایی نتایج بررسی بسیار مفید خواهند بود.

انواعی از چک لیست های خطر را می توان به صورت زیر معرفی نمود :

  • چک لیست های منابع انرژی
  • چک لیست های عملیات و کارکردهای خطرناک
  • چک لیست های فرآیندهای خطرناک
  • چک لیست های اجزاء و عناصر خطرناک
  • چک لیست های مواد خطرناک
  • چک لیست های مربوط به خطرات سیستم های مشابه
  • چک لیست های مربوط به حوادث (رویدادهای) محتمل
  • چک لیست های مربوط به خطرات حالات شکست در سیستم